Zen

Ik woon op een boerderij, weliswaar niet met varkens of kippen, maar wel heel erg Buiten en Platteland. En ik zou niet anders meer willen. Ik ben over mezelf verbaasd, dat ik dat zo fijn vind. Want ik ben opgegroeid midden in Den Haag, woonde en werkte in Amsterdam en Rotterdam. Heerlijk, die jaren dat ik in de kroeg zat, in het theater speelde en op een school les gaf. Ik moest niet denken aan Rust en Ruimte en Natuur, alsjeblieft niet zeg. Doe mij maar Druk en Veel en Interessante Theaterbelevenissen!

Tegenwoordig speelt mijn leven zich voor 2 dagen af in de grote stad en de rest van de tijd woon ik dus op het platteland. Een buitengewoon prettige regeling: ik heb twee dagen om vriendinnen te zien, familie te voederen, de tandarts of de kapper te bezoeken, te shoppen in kleding- en schoenenwinkels die niet in de provincie te vinden zijn en een voorraad exotische levensmiddelen in te slaan. Met een auto vol tassen rijd ik dan terug naar onze boerderij, om daar lekker in een iets minder hoog tempo te koken, te schrijven, te leven.

Maar onlangs kwam het zo uit dat ik 12 dagen weg van huis zou zijn. Ik verheugde me er op, alsof ik vakantie ging hebben in een stad als Barcelona of Londen. Ik had een mooie planning gemaakt: een voorstelling bezoeken, brunchen, 4 dagen overdag mijn toneelstuk spelen voor 1^e jaars studenten, dan kon ik nog wel een avond-voorstelling zien, een werk-vergadering hebben, borrelen met vriendinnen, een familiediner serveren, naar een concert, 3 dagen naar een theaterfestival, een dagje met een vriendin shoppen, een lunchafspraak maken en naar de nagelstudio……. Het voelde echt als vakantie, er even helemaal tussenuit. Tenslotte heb ik de beschikking over een comfortabele flat, midden in de stad.

…

Het viel behoorlijk tegen. Begrijp me niet verkeerd, alle dingen die ik deed waren allemaal leuk en fijn en gezellig en bijzonder en prettig. Maar ik zat in mijn eentje in de stad en daar ben ik niet goed in. Dan moet ik de televisie aan om in slaap te kunnen vallen en 3 wekkers zetten om op tijd op te staan. Bovendien was het veel te veel. Ik voelde me daardoor opgejaagd en nerveus en ook nog schuldig, omdat ik geen letter heb geschreven. Na 12 dagen was ik helemaal kapot van die “vakantie”. Ik was zo blij toen ik de oprit opreed, de honden blij blaffend naar buiten renden en mijn Lief hielp met het uitladen van al die tassen. Binnen brandde de houtkachel en stond de wijn klaar.

Ik moest wel om mezelf lachen. Het is ook nooit goed. Als ik in de stad ben, verlang ik naar Rust. Als ik uitkijk over het kale maïsveld mis ik de drukte van de Maasboulevard. Ik mopper op de dorpse supermarkt (waar ze nog tijd hebben om een praatje met je te maken) en ik klaag dat ik 30 kilometer moet rijden naar de dichtstbijzijnde behoorlijke provinciestad. En op andere dagen zeur ik over het gebrek aan parkeerplaatsen, de volle metro en de onbeschofte caissières. Altijd ontevreden…

Aan die ontevredenheid moest ik maar eens een eind maken. Zonde van mijn tijd om me daar over op te winden, toch? Ik kan beter een voorbeeld nemen aan onze honden: het leven is mooi als er geaaid wordt, het leven is fijn als er buiten gespeeld wordt, het leven is een feest als de voerbak gevuld wordt. Elk bos, park, grasveldje en schapenweitje is een avontuur, elke bank is geschikt om een dutje te doen.

Veilig aan de voeten liggen, dat is belangrijk.

Zonen

Het lijkt me dat ik deze week kan uitroepen tot Cadeau-Zonen week.

Zoals het soms opeens Vriendinnen-Week is, volgens Facebook. Geen idee wie dat verzint, maar voor je ’t weet doet de helft van je virtuele vrienden er aan mee. Gelukkig maar, want toen ik een beetje klagerig schreef dat ik niet mee kon doen met Dochter-week, tenzij de dochters die ik cadeau kreeg of te leen had ook meetelden, schreven ze allemaal dat het Cadeau- en Kunst-moederschap absoluut ook geldig was. En dat is fijn, want nu vind ik dat het Cadeau-Zonen week is. Ik heb er 4, uit 2 verschillende huwelijken. En ze wilden mij de afgelopen week allemaal deelgenoot maken van een stukje van hun leven. Het stemde me blij en trots.

De jongste, inmiddels ook al weer boven de dertig, heeft sinds een paar maanden een nieuwe werkplek: het restaurant van een golfbaan. Hij belde me op het moment dat ik net intern stond te vloeken in de supermarkt, omdat er steeds minder hondenvoer in het schap staat. Maar ja, je kind, die wil je altijd spreken. Stel je voor dat er iets Ergs is! “Kom je zondag brunchen?” vroeg hij. “Ik heb je zo lang niet gezien, en we beginnen met champagne…” Hij weet precies hoe hij me kan verleiden. Ik ben niet bestand tegen de combinatie van zijn vleiende stem en het vooruitzicht van een glaasje bubbels. Natuurlijk kom ik, daar heb ik wel een uurtje in de auto voor over. Ik wil hem graag zien, hoewel ik dat ook moeilijk vind. Hij lijkt namelijk zo ontzettend op mijn overleden Geliefde. Dat wordt naarmate hij de leeftijd nadert waarop ik zijn vader voor ’t eerst ontmoette, alleen maar sterker. Hij ontroert me, vooral als ik hem zo ontspannen bezig zie met het ontvangen van klanten. Nou ja, niet erg, zo’n stiekem traantje. Ik ben trots op hem, hij heeft zijn leven goed op de rails.

Een grotere tegenstelling met zijn 2 jaar oudere broer is nauwelijks denkbaar. Ik heb hem een paar dagen geleden opgezocht en zo’n bezoekje is niet eenvoudig. Ik moest door een poortje op mijn sokken, omdat er kennelijk metaal in mijn schoenen zit. Mijn telefoon moest in een lockertje. Mijn cadeautjes en de inhoud van mijn tas werden gecontroleerd. Er loopt iemand met me mee naar zijn kamertje, hij zit op het bed en ik in de enige stoel. Hij zet slappe koffie voor me en we snoepen van de meegebrachte chocoladetaart. We praten over de dingen die hem bezig houden, zoals we dat al jaren doen: over films, beeldende kunst, vroeger en zijn vader. Aan de muur hangt het papier van de Open Universiteit, het bewijs dat hij zijn Bachelor Psychologie heeft gehaald. Ik ben waanzinnig trots op hem, want het was zwaar voor hem om door te zetten, module na module af te werken in z’n eentje. “Denk je dat ik nou een baan zal vinden?” vraagt hij. Nee, dat denk ik niet. Wie in een psychiatrische kliniek verblijft, achter grondig gesloten deuren, heeft een onafweekbaar etiketje opgeplakt gekregen. En er is geen zicht op versoepeling van de regels, omdat hij al twee keer een ernstige terugval heeft gehad. De deuren blijven voorlopig op slot en de behandeling is gericht op het voorkomen van een nieuwe psychose. “Misschien kan ik hier werken, als ervaringsdeskundige” zegt hij hoopvol. Ja, misschien… Wat doet het pijn om hem zo te zien. Een volwassen man, maar ik zie nog altijd het kind. Een kind zonder toekomst. En toch ben ik ook trots op hem, omdat hij te blijft proberen een normaal leven te leiden.

Gisteren was ik weer op een andere manier trots. Toen ik met twee blije honden tussen de weilanden wandelde, belde het kind (- inmiddels zelf Cadeau-Vader -) die ik bijna 30 jaar geleden als puber cadeau kreeg. Hij klonk een beetje opgewonden. “Mijn ideële stichting krijgt Prinses Maxima als beschermvrouwe! Ik mag straks een half uur met haar praten!” Wauw! Ondanks de vrieskou gloeide ik van trots. Zijn idee, om de kennis die hij bezit, in te zetten voor jongeren, is in 3 jaar tijd uitgegroeid tot een grootschalig project. “Er is pers bij en televisie enzo. Ik heb mijn beste pak aan!” zei hij blij. Ik lachte, want ik zag hem in drie-delig grijs rondlopen en zag mezelf op dat moment in mijn oude joggingbroek, laarzen en onflatteuze muts. “Ik ben een beetje zenuwachtig” zei hij nog. “Je vader zou er van genoten hebben,” dacht ik, “die hield wel van al die media aandacht.” Ik wenste hem plezier en succes. “We bellen nog wel in ’t weekend.”

Lang leve de telefoon. Want tenslotte belde zijn oudere broer ook nog. Hoewel ik deze “zoon” niet heb helpen opgroeien en ons contact tijdens mijn huwelijk met zijn vader nogal beperkt was, zijn we de laatste jaren goede vrienden geworden. We delen namelijk onze liefde voor het geschreven woord. We becommentariëren elkaar werk, houden elkaar op de hoogte van onze vorderingen, klagen over writers-block en steunen elkaar met goede raad over planning en aanpak. Maar het grote verschil is, dat hij leeft van zijn artikelen en columns. Daarom schrijft hij goed en veel, al is het wel vaak onder de stress van de deadline. Ik heb dat niet en wil daarom het schrijven nog wel eens uitstellen. Na een tijdje staren naar dat witte vlak op mijn computerscherm ga ik toch maar eerst de mail checken, rondneuzen op Facebook, een woordje leggen via mijn telefoon of ik bedenk me dat ik opeens dringend een taart moet bakken. “Schrijf nou toch gewoon,” zegt hij. “Elke dag een uur, je hebt zo een boek af.” Ja ja… een Boek… mag ik eerst een blogje? “Je hebt een column nodig in een blad” zegt hij resoluut. “Ik zal ‘es kijken bij wie ik je kan aanbevelen. Dat vind jij leuk!” Ik moet lachen, want ik denk aan zijn vader, die voor mij bestelde in een restaurant: “Dat vind jij lekker.” En hij ik ben trots op hem, zoals hij na een moeilijke periode zijn zaken weer stukje bij beetje in orde krijgt en ook nog tijd heeft voor mij. “Ja, een column is leuk. Maar ook eng,” zeg ik. “Het is net zoiets als auditie doen voor een grote Joop van den Ende Musical: leuk en eng, want je moet opeens presteren.” “Dat is het lot van de schrijver,” zegt hij vrolijk.

Na dat gesprek kijk ik terug naar de afgelopen week. En daarna staar ik naar het lege document voor me. Als ik dat nou eens kon vullen. Het gaat om de eerste zin. De rest komt dan wel. Ach, wat maak ik het mezelf toch moeilijk, het was immers Cadeau-Zonen week, dus……

Of schreef ik nou een stukje over Trots-Zijn-Op-De-Kinderen….?

met mijn moeder in de keuken

Ik maak sambal goreng telor en denk aan mijn moeder.

Ze is al meer dan 20 jaar dood en mijn relatie met haar was, laten we zeggen: gecompliceerd. Ze komt op allerlei momenten opeens weer in mijn hoofd en helaas niet altijd even blij-makend. Maar nu ik in de keuken sta te roeren in een sausje dat straks over de hardgekookte eitjes moet, is ze levendig en opgewekt in mijn verbeelding aanwezig. En dat is vreemd, want ik vertel vaak over de abominabele kookkunst van mijn moeder (aangebrand, te zout, niet gaar, tot pap gekookt – om maar niets te zeggen over de soms wonderlijke combinaties die op mijn bordje lagen) omdat het zulke vrolijke verhalen oplevert. Maar ik doe haar daarmee te kort. Ze kon namelijk geweldig een rijsttafel samenstellen en mijn vader maakte daar graag goede sier mee als zijn oudere zuster op bezoek kwam. In de jaren ’50 was dat exotische eten thuis (dus niet in het toen al bekende Chninees-Indische restaurant) heel bijzonder, zeker omdat mijn moeder een gewone Nederlandse vrouw was.

Nou ja, gewoon…

Mijn Grootvader bezat een plantage in het voormalig Nederlands Indie. Mijn grootmoeder kreeg daar een zoontje en daarna 2 miskramen en 2 baby’s die maar een paar dagen oud werden. Dus toen ze weer zwanger was, verhuisden ze terug naar Nederland, waar het nieuwe kindje wellicht betere medische zorg zou kunnen krijgen. En dat was ook zo: mijn toekomstige moeder bleek een ernstige voedsel intolerantie te hebben en overleefde de eerste maanden uitsluitend op bessensap. Maar ze werd heerlijk vertroeteld door de baboe die meegekomen was uit Indie, net als Kokkie.

Zo groeide mijn moeder een beetje eenzaam op, met haar 13 jaar oudere broer, haar manisch-depressieve moeder, haar vader die lang in Indie bleef om de zaken af te handelen, het dagmeisje, de baboe en Kokkie. Na bessensap leerde ze rijst eten en later die typische smaken van Sumatra, want in Den Haag waren die ingrediënten goed te verkrijgen.

Mijn moeder had dus nooit leren koken. En later, toen ze na de beurskrach van 1927 van een rijke plantersdochter opeens in een totaal berooide jonge vrouw veranderde, vond ze een baantje in een kindertehuis, waar een kokkin de maaltijden bereidde buiten het gezichtsveld van mijn moeder. Toen de oorlog uitbrak had ze nog steeds weinig ervaring met koken en ze had wel wat anders aan haar hoofd dan om dat alsnog te leren. Ze kreeg een liefdesbaby en bracht hem naar een veilige plaats toen het eten werkelijk heel schaars begon te worden. En niemand bekommerde zich om lekkere maaltijden, iedereen was blij als er überhaupt te eten was. Haar huwelijk in 1945 met mijn vader was dan ook op eet-gebied nogal schokkend voor haar. Mijn vader was namelijk een lekkerbek, die watertandend vertelde over de heerlijke sjabbes-gerechten van zijn moeder en die bij zijn zuster bedelde om de familierecepten van de viskoekjes en de chocoladepudding. En aangezien hij weigerde om zelfs maar de keuken te betreden, moest mijn moeder maar zien hoe ze al dat heerlijks op tafel kreeg. Ze deed haar best, tenminste, dat wil ik graag aannemen, maar meestal mislukte het falikant. Behalve die rijsttafel.

Mijn moeder kende de beste toko’s van Den Haag en kon goed inkopen. En ze herinnerde zich hoe het moest smaken, dus experimenteerde ze met verse djahe en laos, djoeroek peroet, sereh en trassi. De rijst ging in de hooikist, een handige manier om aanbranden te voorkomen. Wat spannend was dat toch allemaal als de tafel vol stond met al die heerlijke hapjes, soms op een speciaal adresje kant-en-klaar gekocht, maar meestal zelf gemaakt. Katjangsausje en ketjapsausje voor bij de sateetjes. Frikadel. Sajoer lodeh. Sambal goreng boontjes. Hele hete kip. Roedjak. Rendang. Ikan terie. Seroendeng. Garnalenkoekjes. Ik zie nog de verschillende potjes sambal in het keukenkastje staan en het blok santen, dingen die je nergens in de keukenkastjes van mijn vriendinnetjes vond. Ik weet nog precies hoe ik snoepte van die kleverige plakjes goela djawa. Ik herinner me, hoe we samen, toen ik een liefde voor eten begon te ontwikkelen, prutsten aan een visgerechtje op basis van pilchards in tomatensaus. Net zolang een beetje van dit en een beetje van dat erbij tot ze zei: “Ja, zo moet het zijn.”

Wij, mijn broer en ik, vonden die rijsttafel ook een feest, hoewel de afwas waar wij voor opdraaiden werkelijk gigantisch was. Maar de volgende dag kregen we nassi rames omdat er altijd ruim voldoende over was. En de derde dag nassi goreng, om het allerlaatste op te maken. En dan wilde mijn vader geen rijst meer zien en keerden we terug naar de slappe boontjes, de licht aangebrande gekookte aardappelen en een slavink.

Nog altijd valt de sambal goreng telor die ik uit een toko haal, een beetje tegen. Net zoals ik maar niet kan wennen aan die bananen uit de frituur. Het smaakt niet zoals in mijn kinderjaren. Daarom maak ik het af en toe zelf. En dan denk ik met een glimlach aan mijn moeder.

Moederliefde

Iemand plaatste deze foto op Facebook.

Een verbazingwekkend tafereel: moeder-tijger die haar welpen heeft verloren, wordt – door haar verzorgers in de dierentuin waar ze woont – uit haar depressie gehaald door haar biggetjes te laten zogen. Mooi hoor.

De drang om kleintjes te verzorgen zit kennelijk in de Vrouw. Pinguins proberen een kleintje te jatten als ze er zelf een kwijt geraakt zijn. Olifanten-tantes koesteren alle kleine neefjes en nichtjes van de kudde. Kippen laten elk kuiken onder hun vleugels kruipen en eendenmoeders accepteren ieder pulletje wat met ze mee zwemt. Maar de kleintjes moeten wel lijken op zichzelf, anders werkt het niet. De kans dat een eendenmoeder een jonge zwaan zal verzorgen is echt vrij gering, hoe mooi dat sprookje ook is. Voor de zekerheid hebben ze daarom de biggetjes verpakt in streepjes, zodat de moeder ze voor kleine tijgertjes zal houden.

Mensen kunnen meer accepteren, anders zouden er in het rijke westen nooit baby’s geadopteerd worden uit Azië of Afrika. Het mensenmoeder instinct zegt: “dit is een mensje, het ziet er een klein beetje anders uit dan ik zelf, maar dit is een mensenbaby, dus koesteren, verzorgen, laten opgroeien.” Wij mensen nemen onze verantwoordelijkheid. Meestal.

Die moeders worden pleegmoeders genoemd. Of – als ze het kind gratis bij de Man geleverd kreeg – stiefmoeder. En die laatste moedersoort schijnt verschrikkelijk te zijn. In alle sprookjes gaat het over de Boze Stiefmoeder, nooit over de Liefdevolle-die-zo-haar-best-doet. Nou weet ik uit ervaring dat het Stiefmoederschap best lastig is. Je hebt zo’n kind niet gekend als baby, je hebt geen luiers verschoond en je was er nog niet toen ze achter hun duwkarretje leerden lopen. Je bent er vooral als ze opstandig niet naar bed willen, geen zin hebben in huiswerk, de seks ontdekken en niet weten wat ze met hun leven aanmoeten. Maar het zijn de kinderen van de Man die je lief hebt en hun uiterlijk lijkt op hem, dus ze hebben geen gestreept dekentje nodig om je aan te zetten tot voeden, verzorgen en vertroetelen. Je geeft ze tijd en aandacht en je probeert ze onvoorwaardelijk lief te hebben. En ik vind dat me dat aardig is gelukt.

Ik hou alleen niet van de term “stiefkinderen”, het heeft zo’n negatieve connotatie. Omdat ik de kinderen als een geschenk heb ervaren, noem ik ze mijn cadeau-kinderen en dat maakt mij tot cadeau-moeder. Tenslotte kregen ze mij ook zo maar toegeworpen, of ze wilden of niet. Op die manier heb ik cadeauzonen en een cadeaudochter, maar ik heb ook kunst-dochters: meisjes die doordeweeks in ons gezin waren opgenomen, omdat ze een danskunstopleiding wilden volgen die te ver van hun ouderlijk huis gevestigd was. Ik voelde me ook echt hun kunstmoeder, omdat ze dikwijls na school in de keuken kwamen zitten praten (ja ja, een kopje thee, hoewel ook wel vaak met een glaasje wijn) over hun onzekerheden en hun toekomstplannen. Die kunstdochters brachten weer vrienden en vriendinnen mee, waarvan een aantal steeds regelmatiger aan kwam lopen, als zwerfkatjes op zoek naar warmte en gezelligheid en een bad en een bord eten. Aanloopkinderen, waarvan sommigen blijvend bleken te zijn.

Al die kinderen hou je voor de rest van je leven. Tenslotte ben ik niet zoals de Tijgermoeder, die ongetwijfeld die biggen zal oppeuzelen als ze merkt dat haar kinderen niet doen wat ze van ze verwacht. Ik heb ze wel uit het nest geduwd, toen ze groot genoeg waren, maar anders dan bij de koolmezen en de merels in mijn tuin, is het niet zo dat ik me daarna niks meer van ze aantrek. Nee, ik blijf me zorgen maken over mijn cadeau-, kunst- en aanloop-kroost. Gaat het wel goed met ze? Zijn ze gezond, hebben ze leuk werk, is hun huwelijk stabiel, zijn ze creatief, blijven ze zich ontwikkelen, zijn hun kinderen gezond, hebben ze een mooi leven? Natuurlijk gaat het niet met allemaal even gelijkmatig en prachtig: elk leven kent angsten en zorgen naast vreugde en harmonie. Maar ze zijn allemaal volwassen en ze moeten het toch echt zelf doen. Ik kan alleen maar naar ze luisteren als ze een probleem met me willen delen en soms mag ik er eentje een dagje verwennen en lekker koken, maar daar houdt het op. En dat vind ik aan de ene kant wel lekker rustig, maar soms ook een beetje jammer. Ik bezit kennelijk meer moederinstinct dan ik zelf dacht.

Sinds een paar jaar heb ik er trouwens twee nieuwe dochters bij. Van die kinderen die mee naar bed mogen als het onweert en waar je je vreselijk zorgen over maakt als ’t niet wil eten. Waar je een hele nacht bij blijft na een nare operatie en waarvan je ontroert bent als ze weer speelt en rent. Het soort kinderen die volledig afhankelijk zijn van je zorgen en aandacht. En die een tomeloze affectie voor je tonen.

Ik ben nu echt als de Tijger, die kleintjes verzorgt die niet op haar lijken. Maar ik accepteer hun uiterlijk zonder een gestreept lapje: ik ben hondenmoeder.

Terugblik op 2011

Op mijn desktop staat een document met “plannen voor 2011”.

Nee, geen goede voornemens, want ik ben wel goed genoeg. En ik zal moeten leren leven met wat niet goed aan me is. Trouwens, wat is nou “niet goed”? En wie bepaalt dat?

Vroeger ging mijn moeder daar over: lief zijn, dan was ik goed. Dan bedoelde ze eigenlijk: “doen wat ik zeg en me niet lastig vallen”. Mijn vader dacht er net zo over en daar kwam dan nog “goed presteren op school” bij. Vooral niet doen wat je zelf wil, want dat is niet lief. Dat lukte me trouwens redelijk, als braaf kind, maar als puber liep dat fantastisch uit de klauw. Sneu voor mijn ouders, maar een goede oefening voor later-als-ik-groot-ben.

Ook in huwelijken en relaties bepaalden de Man mijn goedheid.  Die wilden allemaal dat ik gedrag zou vertonen waar zij geen last van zouden hebben en hen in staat zou stellen wel te doen wat ze zelf wilden. Variaties op het thema “lief zijn”, waarbij de opdrachten van mijn vader en moeder aangevuld werden met dingen als “er beeldschoon uitzien – dus een paar kilo kwijtraken”, “de Man vrijlaten – dus jaloezie verzwijgen”, “een perfecte gastvrouw/huisvrouw zijn – dus leren koken en die teringzooi nou eindelijk eens opruimen” en “lief zijn – dus geen kritiek op de Man, hem in zijn waarde laten, erkennen dat hij de meerdere is, lachen om zijn grapjes, dezelfde dingen leuk/lekker vinden en zorgzaam zijn voor alle kinderen”. Alleen die allerlaatste opdracht ging vanzelf, de rest zat helemaal niet in me. Zodoende heb ik heel erg lang gedacht dat ik niet goed was. En maakte ik elk jaar die lijst met goede voornemens, om mezelf goed te krijgen.

Natuurlijk bezit ik eigenschappen die zelfs mezelf irriteren. Dingen die ik zou willen doen of zou willen kunnen, omdat ik ontevreden ben over mijn gedrag en mijn kundigheid, maar ik heb het opgegeven daar nog enige verandering in aan te willen brengen. Ja, ik ben een onattente verjaardagen vergeter, ik ben een uitsteller van dingen waar ik geen zin in heb en een afschuwelijke rommelmaker. Ja, ik begin weer langzaam dikker te worden. Ja, ik ben een stresskip. Maar wel helemaal authentiek! En ik heb heus ook leuke eigenschappen! Ik ben geen slecht mens, ik pas de begrippen compassie en empathie als vanzelfsprekend toe in mijn leven. Daarbij gun ik iedereen zijn/haar vrijheid, meningen en gewoontes, ongeacht of die overeenstemmen met de mijne. Ik kan me op die manier aardig handhaven en bovendien kan ik zo van mezelf houden. Dus de wens van 1 van mijn cadeaukinderen (“wees echt in 2012”) zal dan ook vast wel uitkomen.

Maar ik had het over het afgelopen jaar, waarop ik in januari ook geen goede voornemens had.

Die maak ik niet meer, sinds mijn Geliefde zeven jaar geleden op de avond van 1 januari na een hartstilstand in coma raakte. Hij had die middag zijn goede voornemens op de achterkant van een sigarendoosje geschreven. “Zieke ex-collega opzoeken” en “op vingers leren fluiten”, meer was ‘t niet. Dat was ook niet nodig, want hij was verder al helemaal goed. Mijn wereld stortte in, mijn fundament was weg en mijn goede voornemens kwamen drie jaar lang niet verder dan: “doorleven”. Pas in januari 2008 maakte ik weer plannen: “dit jaar ga ik lol maken met de mannen, net als vroeger”. Dat ik aan dat plan Echte Liefde overhield, was een onverwachte bonus.

Vandaar, dat ik voor 2011 ook plannen had gemaakt en – ongelofelijk – ik blijk ze uitgevoerd te hebben, nou ja, bijna allemaal. Ik had 4 ideeën voor toneelstukken, die zijn alle 4 geschreven en gaan uitgevoerd worden of zijn inmiddels gespeeld. Ik ben begonnen aan een schrijfsel dat langer dan een blog-verhaal moet worden, een boek (want wie wil er nou geen Boek schrijven?) Ik ben 12 keer begonnen en het is allemaal nog niets, maar ik heb het geprobeerd en ik ga er mee door. Ik heb, ook volgens plan, een foto/tekstboekje gemaakt over “het volgen van je eigen pad”, en hoewel dat nog beter en anders zou kunnen, ben ik blij met dat begin. Ik heb 2x per maand mijn nieuwe familie en verschillende vrienden te eten gegeven, ik heb regelmatig met vriendinnen aan de keukentafel en de klaverjastafel gezeten en vrienden gemaakt en teruggevonden via faceboek, dus mijn sociale contacten zijn na mijn pensionering niet gereduceerd tot schapen in de naburige wei. (Daar was mijn omgeving bang voor – de grapjassen)

Heerlijk, plannen maken, dromen hebben en ze zelf waarmaken. Ga ik voortaan elk jaar, nee, elke dag doen! Ik hoef niet groots en meeslepend te leven, maar ik wil wel graag vrijen en lachen en huilen met mijn Lief. Ik wil dankbaar zijn dat we allemaal (inclusief de honden) weer gezond door het leven stappen.  Ik wil – net als mijn Lief – geïnspireerd zijn om iets te scheppen, het lef hebben om risico’s te nemen en te gaan waar ’t leven me brengt. Net als in 2011.

Leef lang en voorspoedig. Zie het licht op je pad. Voel de liefde. Ook in 2012.

Omein.

I.M. Jowie 1945-2001

“Zet dan een voet op de pot,” roept Jowie vanaf de gang.

We studeren aan de dansvakopleiding in Den Haag. Sinds mijn negende scharrel ik al rond op deze school, vanaf de breukenklas. Elk nieuw schooljaar verdwenen er klasgenoten en kwamen er weer hoopvolle meisjes bij. De nieuwe die toen in oktober arriveerde had zwarte streepjes op haar ogen en droeg artistieke, zelfgemaakte jakjes op een zwart kokerrokje. Ik ben dan 13 en zij is al 15. Omdat ze overstapt van een ander soort school komt ze toch bij mij in de klas. Dat is 4 jaar geleden en sinds die tijd zijn we nogal onafscheidelijk. Morgen is onze laatste examendag: 1 les in die roze maillot met dat zwarte balletpak met lange mouwen. Nog 1 keer ons haar in een knot. De laatste keer onze roze, versleten, satijnen spitzen aan.

Maar ik ben ongesteld. Dus: een groot dik maandverband. Als ik dat niet draag, zal het bloed langs mijn benen lopen, net als vorige maand. Ik zal met een rood hoofd de les uit moeten rennen, meewarig nagekeken door de voltallige examencommissie. Ik zal me helemaal moeten verschonen, de linten van mijn spitzen lospeuteren die ongetwijfeld in de knoop zullen raken. Mijn reserve maillot heeft een ladder, die mijn moeder zo onzichtbaar mogelijk gerepareerd heeft en dus onmiddellijk opvalt. Mijn enige andere zwarte balletpak heeft spaghettibandjes, waardoor mijn noodzakelijke beha zichtbaar zal zijn. Ik zal dus die dikke prop tussen mijn benen moeten hebben – in mijn eindexamenles. Waarom heeft het zo lang geduurd voor het ultradunne verbandje met plakstripje en zijvleugeltjes overal te koop was? Ik moet het doen met een kleine luier. Weliswaar beter dat een lapje badstof, zoals mijn moeder nog had. Maar toch nog wel met een speciaal gordeltje om dat teringding aan vast te knopen om schuiven te voorkomen.

“Tampon,” heeft Jowie gezegd. “Ga maar proberen.” Daarom sta ik nu op school, in de plee die ruikt naar meer dan 50 jaar plas die vooral naast de pot is gegaan. Het is warm, ik ben zweterig en licht in paniek. Ik probeer de aanwijzingen vanaf de gang op te volgen. Op m’n hurken. Voorovergebogen. Zittend op de pot. Half liggend op de pot. Staand, een voet er op. Ik duw en pruts en peuter. Het lukt niet, ik krijg dat ding er niet in. Ik ben 17 jaar en nog maagd.
“Ik moet nu onmiddellijk een man,” zeg ik, half huilend terug op de gang. “Kan me niet schelen wie, het moet gewoon vandaag nog, dan kan ik morgen die tampon in.” Ik kijk verwachtingsvol naar Jowie, alsof die meteen de man die dit klusje op zich zal nemen, zal gaan roepen. Maar nee. “Je eerste keer moet fijn zijn. En je moet verliefd zijn en je moet daar met een glimlach aan terug kunnen denken. Je doet het maar 1 keer voor het eerst. Belangrijk moment.” “Hoe was jouw eerste keer dan?” vraag ik, want ik neem de waarschuwing ernstig op en voel bij haar verdriet – of spijt. “Fietsenhok. Moet je niet doen, dat is niks voor jou.” Ze kijkt me peinzend aan: “ik heb wel een step-in voor je”.
Zo doe ik mijn eindexamen, onder mijn balletkleding de strakke elastieken broek van Jowie met daarin vastgeklonken mijn maandverband. Niemand die er iets van gezien heeft.

“Ja dat weet ik nog”, zegt Jowie nu. Ik zit op de rand van haar bed, 36 jaar later. We halen deze herinnering op omdat ik haar luier net heb verschoond. Ze is immers altijd in mijn buurt gebleven. Ondanks onze voortdurende verhuizingen. Ondanks die volkomen verschillende carrières. Wij waren aanwezig bij elkaars huwelijken, verjaardagen, voorstellingen. Ik kende haar voltallige uitgebreide katholieke familie, zoals zij mijn ouders, mijn broer kende. Wij bleven vriendinnen, ook als haar man die van mij niet zo aardig vond. We bleven samen naar het strand gaan, eerst zingend op de fiets naar Scheveningen, dan in haar autootje naar Zandvoort en nog weer later veel naar Zeeland. We hebben zo veel meegemaakt samen dat we er eigenlijk niet meer over hoeven te praten.

Ze heeft ook niet zo veel zin meer in al die dingen van vroeger.
“Wat heb ik me toch druk gemaakt” zegt ze. “Altijd op mijn gewicht gelet en moet je nou eens kijken: mooi danslijfje en ik kan zo veel eten als ik wil”. Uit haar magere been hangt het slangetje van haar voedselsonde. “Je vind het moeilijk, hè?” zegt ze. “Ik ook, hoor. Ik was hier eigenlijk nog niet klaar, dacht ik. Maar kennelijk zien ze het daarboven anders”. Wat moet ik zeggen? Haar ouders hebben de pastoor al laten komen. Haar zusje heeft bij volle maan in de tuin de Godin aangeroepen. Ze heeft het allemaal gelaten over zich heen laten komen. “Zijn je wensen voor je begrafenis goed doorgesproken?” vraag ik, een beetje voorzichtig. “Kan me niet meer schelen” is haar antwoord. Ik ben bezorgd, ik voorzie een ceremonie waar ze zelf de slappe lach van zou krijgen, iets wat geen recht gaat doen aan deze eigenzinnige dame. Maar ik laat het zo, ik neem me voor mijn eigen ritueel voor haar te doen, met niemand er verder bij. Iets van ons samen.

Ze begint moe te worden, ik zie dat ze een beetje wegzakt. De morfinepomp geeft zachte piepjes af. “Ik kom je zoeken,hoor, straks” mompelt ze. “Zo makkelijk kom je niet van me af. Als de zwanen er zijn, ben ik er ook”. Ze suft een beetje weg. Ik kijk uit het raam naar de winterse tuin, zit nog steeds op haar bed. Op het voeteneind ligt de paarse fluwelen peignoir, die ze vorig jaar van mij gekregen heeft. Toen we elkaar pas kenden stonden we eens samen op het balkon te roken. “Later” zei ze toen, “later word ik zo’n mooie oude dame, met grijs opgestoken haar, die met een paarse kamerjas aan de melkboer probeert te verleiden. En jij ook, zul je zien, maar dan een donkerrode jas”. Ze gaat dat niet meer meemaken, weet ik nu.
Jowie doet haar ogen weer open. “Ben je er nog?” vraagt ze verbaasd. “Ga nou maar weg. Ik spreek je heus nog wel”.

Dat is ook zo. Ik spreek haar al 10 jaar, elke keer als ik de zwanen zie, elke keer als ik de gevonden veren in mijn hand neem. Maar ook als ik kleine meisjes in een tutuutje hun eerste danspasjes zie maken. En aan het strand.

Dat raak je niet zo maar kwijt, zo’n vriendin als een zusje.

hard werken

Aan mijn keukentafel vinden de beste gesprekken plaats.

Vroeger zat er altijd wel een kind-met-een-probleem terwijl ik achteloos groente schoonmaakte of een taart bakte. Als ik zo bezig was, leek het niet zo op een “gesprek”, want de meeste pubers houden niet van zo’n “kom-jij-eens-even-hier-we-moeten-praten-over-je-gedrag“ moment. Maar zittend aan de keukentafel, terwijl ik rondscharrelde, was kennelijk veilig voor ze. En toen ze iets ouder werden kregen ze een glaasje wijn erbij, dat was natuurlijk helemaal stoer.

Nu er geen pubers meer aan mijn tafel zitten, zijn het vooral vriendinnen. Soms schenk ik thee, maar meestal gaat de wijnfles open. En bijna allemaal grabbelen ze ook naar mijn pakje sigaretten, want dan zijn ze net gestopt met roken, behalve vandaag. En alle vriendinnen hebben zo hun eigen specifieke onderwerpen, die het beste besproken worden als ik net doe of ik niet goed luister omdat ik bezig ben iets te eten klaar te maken. Dan praten ze over het werk, dikker worden, opvliegers, omgaan met oude ouders, kinderen, ambities, verwachtingen, gezondheid, reizen, vroeger en relaties.

De relatie met De Man maakt het mijn vriendinnen namelijk behoorlijk lastig. Soms is er geen relatie en worden pogingen ondernomen om dat tot stand te brengen: kiezen van de dating-sites of de jacht openen tijdens het weekend-uitgaan. Regelmatig klinkt de vraag: “wat vind jij daar nou van” alsof ik – als ervaringsdeskundige – de antwoorden heb. Andere vriendinnen die geen relatie hebben, vinden dat wel lekker rustig zo. Of misschien moet ik zeggen, dat ze het wel lekker veilig vinden. Het komt in elk geval altijd aan de orde aan mijn keukentafel, want relaties zijn een onuitputtelijke bron van onze conversaties. Er is een vriendin met een onduidelijke relatie met gezellige Man, die komt en gaat zoals het voor hem het prettigst is en zij vindt dat geen probleem, maar we bespreken zoiets natuurlijk wel. Net zoals de Grote Liefde van een vriendin voor een getrouwde Man, de Grote Liefde van een vriendin voor haar eigen Man die veel te hard werkt en de Grote Liefde van een vriendin voor twee Mannen tegelijk. Heerlijk, die gesprekken.

Maar soms kan ik erg bemoeizuchtig worden en mijn vriendin precies vertellen hoe ik er over denk. Gelukkig gaat het meestal goed, omdat we elkaar lang genoeg kennen en inmiddels onze eigenaardigheden accepteren. Merkwaardig dat zoiets makkelijk lukt met vriendinnen. En niet altijd met De Man.

“Wij werken hard aan onze relatie” zegt deze vriendin en steekt zuchtend maar weer eens een sigaret uit mijn pakje op. “Het gaat, zoals bij iedereen, allemaal niet vanzelf.” Daar moet ik even over nadenken. Hoezo: hard werken? Ik doe helemaal geen moeite en mijn relatie is prima.

“Nou….” Ze aarzelt. “Jaaah?” Ik probeer bemoedigend te klinken, vertel het maar schat, praat het van je af, dat lucht op. “Hij zegt nooit eens dat hij van me houdt..” Oei. Probleem. Zei hij toen ze 15 jaar geleden trouwden dan wel elke dag dat hij van haar hield? “Nee, dat niet, maar…” Is hij vreselijk veranderd? Ging hij toen niet op in zijn werk? Hadden ze destijds precies dezelfde ideeën  over de kunst die er aan de muren moest hangen? “Nee, dat ook niet, maar…” Had hij vroeger andere gewoontes dan nu? Hij is toch niet mateloos gaan drinken? Of is het erger? Slaat hij haar? Blijkt hij een transseksueel te zijn met een groot verlangen naar haar mantelpakjes? Is hij onlangs lid geworden van een ultra-rechtse politieke partij? Ik bedoel, waar gaat het nou om?

Het is duidelijk dat ze eigenlijk niet weet wat er aan de hand is, maar wel ‘dat er aan gewerkt moet worden’. Hun leven samen moet Anders. Om te beginnen moet er ‘gepraat’ worden. Ach jee, dat probleem ken ik. De ervaring heeft me geleerd, dat praten met een Man die dat niet wil, weinig oplevert. Afspraken maken, ja, dat wil nog wel eens lukken. Bijvoorbeeld dat donderdagavond Haar Avond is, dat hij dan niet eerst 2 uur aan de computer zal zitten, maar al zijn aandacht op haar zal richten en langdurig met haar zal vrijen. Of dat hij de handdoek na het douchen over de verwarming hangt en niet op de badkamervloer laat liggen. Of dat hij ook eens het eten zal klaarmaken op een gewone avond en niet uitsluitend om indruk te maken op vrienden, zodat het nu lijkt alsof zij niet kan koken. En hij kan best minstens een keer per week zeggen dat ze er mooi uitziet. “En jij trekt dan op donderdagavond een rubberen SM-pakje aan?” vraag ik. Ja, toch: voor wat hoort wat. En mij lijkt dat grappig. Maar dat zie ik helemaal verkeerd. Zij hoeft toch niet te veranderen, hij moet haar nemen zoals ze is. Ze is nou eenmaal niet van de sexy lingerie. Ze vindt dat eng. “Maar,” probeer ik voorzichtig, “Jij wilt hem veranderen. Is dat wel helemaal eerlijk? Zou je hem dan ook niet gewoon moeten nemen, zoals hij is?” Ze hoort niet wat ik zeg, want ze volgt haar eigen gedachten en ik sta uitjes te snijden. “Afspraken zijn trouwens helemaal niet de bedoeling,” zegt ze. “Zoiets moet spontaan. Het moet eens van hem uitgaan en dat gebeurt niet. En daar werken we nou aan.” Ik zie het voor me: zegt-ie straks onverwachts “ga je mee naar de film” is het ook niet goed, want dan komt het eigenlijk toch niet uit hemzelf, maar omdat zij hem heeft opgedragen spontaan te zijn. Ja, dat wordt hard werken.

“Jouw Man boft maar met jou” zegt ze. Er klinkt een zweempje jaloezie in haar stem. “Je pikt alles van hem…” Ik ben verbaasd. Natuurlijk boft hij met mij, ik ben een leuk Mens. Maar ik ben geen doetje en ik denk niet dat ik ‘alles’ van hem zou pikken. Als ik onoverkomelijke bezwaren tegen hem ontdekt zou hebben, als hij me zou bedriegen, treiteren, kwetsen…. dan was ik er toch niet aan begonnen? Ik vind mezelf juist de bofferd. Voor mij is hij De Man: ik vind hem bijzonder, lief, sexy, zorgzaam, spiritueel, prachtig, talentvol, intelligent, grappig en nog zo wat van die dingen waarom je op een Man valt. Ik ben blij dat hij me laat zijn wie ik ben. Ik verwacht dat hij ook is wie hij wil zijn. “Hij houdt niet van me, omdat ik zogenaamd zo meegaand ben,” geef ik als antwoord. “Ik vind jouw voorbeelden onbelangrijke details.”

“Hoezo, onbelangrijk! Ze zijn van levensbelang! Je moet samen Leuke Dingen Doen. En hij moet laten zien dat hij van me houdt en wat voor me over heeft.” “Cadeautjes, bedoel je?” vraag ik. “Of is ‘ja schat, hou van je’ genoeg? Dat is makkelijk te regelen, dat kan hij in zijn telefoon zetten als herinnering.” Het lijkt me handig, probleem opgelost. Maar zo makkelijk is het niet. Want nu wil ze weten hoe wij dat dan doen. “Zegt hij wel eens dat hij van je houdt?” vraagt ze, bij voorbaat een beetje ongelovig. “Elke dag,” antwoord ik tevreden. “Maar ik zeg het ook tegen hem. Hij wil ook graag zeker weten, dat ik niet opeens van gedachten ben veranderd.” Mijn vriendin is er stil van. “Als je elkaar accepteert, doe je dat volledig,” leg ik uit. “Kies je voor De Man, dan krijg je zijn kinderen uit een vorig huwelijk er bij, plus zijn familie en de foto’s van vorige dames, net zoals hij met mijn verleden zit opgescheept. We hebben beiden gewoontes ontwikkelt, die niet zo makkelijk af te leren zijn, die kun je beter van elkaar accepteren dan er tegen vechten. Als ik te veel rommel veroorzaak, zegt hij er wat van en helpt me met opruimen. Als hij, afgeleid door werk en tobberijen, te lang geen pret in bed met me maakt, ga ik hem hooggehakt verleiden. En als zijn smaak verschilt van de mijne, dan is dat maar zo. Dan hang ik die poster die hij zo lelijk vindt in mijn eigen werkkamer en hij luistert naar zijn favoriete muziek in zijn werkruimte. Ik kijk naar een film over duikboten en hij gaat met me mee naar een balletvoorstelling. Hij houdt niet van spelletjes, dus ga ik klaverjassen met vriendinnen. En ik hou niet van joggen, dus gaat hij alleen. Dat bedoelde ik met ‘onbelangrijk’. We houden van elkaar, daar gaat het toch om? In de Liefde hoef je niet te werken, dat gaat vanzelf.”

“Ja,” zegt ze, “Ik hou ook van mijn Man. Daarom werken wij nu zo hard aan onze relatie.”

Pappa in 1991

Om acht uur ‘s morgens loop ik de vertrouwde lange trap op naar het bovenhuis waar mijn vader woont, mijn ouderlijk huis in Den Haag. Het ruikt stoffig en muf. Het is volkomen stil. “Misschien is hij al dood,” denk ik, bijna hoopvol. ” Dat kan toch, hij is 78. En hij doet raar.” Maar nee, hij ligt nog in bed, wil niet opstaan. Wat een zooi is het overal. Ik zet de gaskachel hoog. Kijk naar de ronde eettafel vol met boeken, klerenhangertjes, blikjes, vuile glazen, kladbriefjes, geld, watten, pennen, aangegeten boterham op een met honing besmeurd tafelzeiltje, een stapeltje theedoeken, de afstandsbedieningen van de oude en de nieuwe tv. Op het bijzettafeltje tussen de kranten, bankpasje, een smoezelig overhemd, boodschappenlijstjes en de vieze theepot,  ligt een hamer. Die is ter verdediging, heeft hij gezegd. Voor als de mannen met de laarzen binnen komen. De gordijnen zijn dicht. “Pappa, kom, opstaan, je gaat vandaag naar de kliniek”.  Hij kreunt als een dier. Ik sla de dekens weg en zie een magere oude man, ongeschoren, te lang piekhaar. “Kan je niet opstaan?” Hij bibbert en staat hulpeloos in zijn pyjama, krom, bang, kreunend. Hij stinkt. Hij stinkt naar een maand niet gewassen. Ik wil mijn vader niet verschonen, ik breng het niet op. “Kleren aan” denk ik, “ze wassen hem daar wel”.

Toen ik zes was, ging ik met mijn vader in bad. Het zijn de vijftiger jaren, we hebben een kolenkachel en een radio en een echte badkamer. Mijn vader ging alleen op zondagochtend in bad. Altijd nog voor het ontbijt. Heet water. Voorzichtig met zijn voet de warmte meten. Ik bloot er naast wachtend, tot het voldoende afgekoeld was, zodat ik erbij mocht komen. Druk babbelend. Tenslotte klom ik, beetje bang toch voor de diepte van het bad, over de rand. Ik zat rechtop op het afvoerputje met de stop, het water kwam tot mijn kin. Intussen bespraken wij het niet-bestaan van God of legde hij de Wet van Archimedes uit. Zes was ik.

Hij stinkt echt erg. Hij kan zich niet aankleden, alsof hij vergeten is hoe dat moet. Hij steunt op me bij het aantrekken van zijn broek, ik moet de knopen dicht frunniken, zijn veters strikken. Ik word misselijk van zijn stank. “Poets je tanden” draag ik hem op en ren naar de wc. Net te laat, ik kots over mijn trui. En ik ben ongesteld, dat kan er ook nog wel bij. Ik verschoon mezelf, spoel mijn trui uit, zet mijn vader in zijn stoel. Thee zetten lijkt nu een prettige bezigheid. Sigaret. Na al dat kreunen zegt hij opeens op zijn bekende verwijtende klaagtoon: “ga je al weer in mijn huis roken..?” En ik ben meteen weer de opstandige dochter, ik mag verdomme ook nooit eens wat, laat me met rust! Ik doe het ook nooit goed. Ik ben nou toch hier? Zeur toch niet zo! Maar ik maak geen ruzie deze keer. Ik vraag of hij pijn heeft, omdat hij weer zo kreunt.

Stomme vraag, mijn vader is hoogstzelden ziek.

Herinnering: mijn vader eet in bed havermoutpap. Wat raar! Hij at nooit pap en hij lag nooit overdag in bed. Ik moet naar school, maar kan me bijna niet losmaken van dat beeld. Mijn Pappa is Nooit Ziek, ik begrijp er niets van.

 Mijn moeder, ja zij lag veel in bed. Met een zonnebril op:migraine.  Rechtop in de kussens: astma. Middagslaapje:  oververmoeid. Bronchitis. Buikvliesontsteking. Weggedragen door 2 mannen voor een rustkuur na “evenwichtstoornis”. Spit. Griep. Vleesboom. Nierbekkenontsteking. Ziek van een nieuw ontwikkelde voedselallergie. Gebroken wervel na een val met de fiets. Longontsteking. Galblaas weggehaald.

Toen mijn vader een keer met een liesbreukje kortstondig in het ziekenhuis miest verblijven en daar buitengewoon veel over klaagde, zei mijn moeder wraakzuchtig: “Net goed, weet hij ook eens wat dat is”.

 “Diarree en braken, dat is het ergste” is het antwoord op mijn vraag of hij pijn heeft.

Mijn vader had ooit op een feestje te veel gevulde harde eieren gegeten en moest  daar de volgende dag de gevolgen van dragen. We werden gedetailleerd op de hoogte gehouden hoe het hem op het toilet verging en hoe vreselijk dit alles was. Het duurde namelijk wel een hele dag.

Thee moet omgeroerd worden met een houten lepel. Thee moet precies 4 minuten trekken (kookwekker gebruiken!). En de thee moet altijd gedronken worden uit zijn speciale glas, nooit uit een kopje. Suiker en een wolkje melk. Hij hoeft me deze aanwijzingen niet te geven, zo langzamerhand ken ik ze uit mijn hoofd. Hij slurpt. Luidruchtig. Ik word weer misselijk.

Ik kijk uit het raam, alsof het busje dan eerder komt. Ik rook en inhaleer te diep, moet hoesten en wacht op zijn verwijten. Hij kreunt maar zegt niets. Daar ben ik dan weer verbaasd over. Ik voel aan mijn trui die op de gaskachel ligt te drogen en zie dat ik de mouw niet heb schoongemaakt. Ik mag weer even naar de keuken, even weg van die man die ergens vaag op mijn vader lijkt.

De keuken is koud. Ouderwets huis zonder centrale verwarming. De gordijntjes uit mijn jeugd hangen er nog steeds. Ik zie een vettig, merkwaardig groot rek waarin 32 kruidenpotjes op alfabet gerangschikt staan; dat heeft hij vast ooit zelf bedacht, want mijn moeder was niet zo geordend. Ik ruik de soep met een groen waasje er op in een pannetje op het fornuis. In de koelkast staan bakjes en zakjes met beschimmeld en stinkend eten netjes opgesteld. Avondeten, wat ik de afgelopen weken dagelijks gebracht heb. Ik voel me schuldig: ik had bij hem moeten blijven en samen met hem moeten eten. Maar ik vluchtte steeds zo snel mogelijk weg, naar mijn eigen huis, waar het warm is, met een man en zijn kinderen en vriendjes van die kinderen en poezen en gezellige drukte.

Ik vind nog een bus met muffe beschuiten en een potje jam.  Hij kijkt naar het bordje dat ik hem voor hou, hij weet niet meer wat hij er mee moet. “Met deze hand vasthouden en dan met die hand eten” wijs ik, leg zijn linkerhand om de rand van het bord, hou het onder zijn kin en verdomd, hij pakt de beschuit en hapt, als een zoet kind.

Vroeger was de keuken een plek waar hij nooit kwam. Hij deed nooit iets in het huishouden, kon letterlijk geen eitje koken. Maar hij stelde wel eisen aan zijn eten. Mijn moeder had absoluut geen talent voor koken. In zijn studeerkamer, een etage hoger, kon hij ruiken dat de aardappels weer waren aangebrand en meldde dat vloekend en schreeuwend vanaf de bovengang naar mijn waarschijnlijk weer eens zieke moeder.  En hij had extreme wensen. Een stamppotje moest zonder klontjes zijn “als een zalfje” en dat lukte nooit. Alles moest “zelfgemaakt”, dus soep uit een pakje was uit den boze, net als appelmoes uit blik, of vanillesaus uit een flesje. En elke dag vlees op tafel, hoewel er geen geld voor was. Dus macaroni , pannenkoeken of rookworst, wat hij overigens ‘waterworst’ noemde waren verboden. Het was een absolute eis en mijn moeder voldeed er aan, want die had de gave om heel lang de lieve vrede te bewaren. Op haar manier dan, door een vanillestokje in de met een beetje melk dunner gemaakte vanillevla te leggen. En door wonderlijke gehaktballen te maken – altijd licht verbrand en keihard – en sudderlappen, die  zo lang gesudderd werden dat het nauwelijks nog als vlees  herkenbaar was of door de kippenhartjes en maagjes waar ze eerst soep van trok,  als vlees op ons bord te leggen .

Hij eet langzaam en luidruchtig het beschuitje. Hij klaagt niet over de mufheid of de droge jam. Ik rook en tob over de inhoud van zijn koffertje. Moet er een boek in? Zijn 5 onderbroeken voldoende?

God zij dank: de bel. Het busje! “Ik ben zo blij dat u er bent” roep ik schril. “Zo, dat zijn ze meestal niet” is het antwoord. Twee gezellige mannen komen mijn vader halen. Ik kijk of ze een dwangbuis bij zich hebben, maar ze stommelen met lege handen achter me aan naar boven. Mijn vader heeft zich niet bewogen in zijn stoel, zijn lege bordje nog klemvast. Hij laat zich door mij aankleden, jas aan, das om, pet op, handschoenen. Hij staat er braaf bij. Ik doe idioot geforceerd vrolijk:  “Kom Pappa, we gaan op stap”.

Vanaf mijn achtste tot mijn veertiende gingen Pappa en ik regelmatig samen wandelen. Naar de Bosjes van Poot, naar de tuin van het Gemeentemuseum (veel te grote ijscoupe met vruchten en slagroom) of naar de Poffertjeskraam op het Malieveld. Onderweg bespraken wij de geheimen van het leven. De oneindigheid van het heelal, de wereldpolitiek, muziek, literatuur en Pavlov en de voorwaardelijke reflex  bijvoorbeeld. Later, toen ik allang het huis uit was, wandelden we naar dezelfde oude bekende plaatsen als ik op bezoek kwam of ik nam hem mee in mijn kleine autootje naar de duinen. En diepgravend discussiëren over de voor- en nadelen van lamsbout-met-muntsaus, het fascinerende van hypnose,  de schoonheid van de Brandenburgse concerten van Bach of Arabische poëzie en de eigenaardigheden van mijn moeder.

Mijn vader zit nu in elkaar gezakt, onnatuurlijk ontspannen, in het busje. Kijkt niet naar buiten. Kreunt. Ik heb mijn arm om hem heen. Het lijkt vertrouwelijk, maar ik ben eigenlijk alleen maar bang dat hij van het bankje kukelt.  Ik hou mijn vader vast.

Waar is de pappa die mij knuffelde?

Het psychiatrisch ziekenhuis heeft een afdeling geriatrie. Achter ons gaat de deur weer op slot. Wat is dat meisje dat ons voorgaat verschrikkelijk jong.  Ze gaat koffie halen en ik ontdoe mijn vader weer van jas, das, pet. Frommel de handschoenen in de zakken. “Hier is de koffie” zegt het meisje alsof het een feestje is, maar dan zonder boterkoek. “Even de papieren halen.” Mijn vader zit op het puntje van zijn stoel. Stilte. Hij is opgehouden met kreunen. Ik durf geen sigaret op te steken, heb geen zin in zijn klagende opmerkingen over het meeroken. Het meisje komt terug, kijkt in haar mapje, zegt “eeeeh…” en gaat weer weg. Er zit niet echt tempo in. Kwart over elf. Aan de muur hangt een schema van te volgen behandelprocedures, liefdevol ingelijst met plakjes kurk. Ik zie in gedachten mijn vader therapeutisch knutselen en vind dat zo lachwekkend dat ik mezelf hoor grinniken.

Mijn vader kan nog geen spijker in de muur slaan. Voor elk klusje moest er iemand komen, want mijn moeder kon dat ook niet. Ze loste dat handig op door de studerende zonen van haar vrienden, noodlijdende kunstenaars of de vriendjes die met me uit wilden, van haar merkwaardige kookkunst te laten meegenieten in ruil voor het aanbrengen van een haakje aan de keukendeur of het repareren van de bel. Mijn vader deed alsof hij dat niet door had en trok zich dan hooghartig terug op zijn studeerkamer. Een goede regeling voor ons allemaal.

Dat hij niets kon maken met zijn handen had één voordeel: de pakjes van Sinterklaas werden lekker herkenbaar. Die zonder enige vorm van surprise-verpakking waren altijd van Pappa.

“Ik wil op een waterbed” zegt hij, alsof er nog een verhaal aan vooraf ging. Ik begrijp het niet. “Doorliggen. Anders ga ik doorliggen”. Hij kijkt mij bezorgd aan. Het duurt even voor ik door heb dat hij deze plek, dit ziekenhuis associeert met veel in bed blijven.

Als je zelf gezond bent, is ziekte kennelijk een onbegrijpelijk fenomeen. Mijn voortdurend kwakkelende moeder ontwikkelde tenslotte slokdarmkanker. Twee weken voordat ze zou sterven, vierden ze, weliswaar gescheiden levend, toch samen mijn verjaardag. “Was ’t nog een beetje gezellig?” vroeg ik per telefoon van mijn vakantieadres. “Ach” zei hij “je weet hoe je moeder is. Die kan haar ziek-zijn zo geweldig dramatiseren”.

Stilte. Ik blader in een foldertje over kenmerken van ondervoeding. Dat zou best eens kunnen, denk ik en ruik in gedachten zijn muffe, stinkende keuken.

Het meisje komt eindelijk terug met een lijst met praktische vragen. “Heeft u een bril?” Omdat mijn vader volhardt in zijn zwijgen, geef ik antwoord voor hem: “Mijn vader is behoorlijk bijziend maar hij heeft geen bril, ook geen leesbril”. Verbazing. “Dat vond hij overbodig” verklaar ik. Hoe leg ik dat in Godsnaam uit? Zo is die eigenzinnige man nu eenmaal… “Kunt u mij verstaan als ik zo praat” zegt het meisje nu luid en duidelijk. Hij reageert niet. “Mijn vader is niet doof, hij wil gewoon niet praten”. Het zweet breekt me uit. Ik voel mijn tampon doorlekken. “Heeft u een kunstgebit?” Geef nou antwoord, Pappa. Ik zie hem nadenken. Hij voelt met zijn tong in zijn mond. Neemt een besluit. “Onder. Een kleine prothese”. “Kunt u uzelf aan- en uitkleden?“ Maar hij heeft kennelijk al genoeg gezegd en vervalt weer in zijn apathie. “Hij kan het misschien wel, maar hij doet het niet” zeg ik tenslotte.  De lijst is ingevuld, het meisje kondigt aan dat de dokter in een kwartiertje komt en vertrekt. De koffie is inmiddels koud. Mijn vader doet niets.

“Pappa, wat doe je eigenlijk?” ”Ik schrijf een artikel.” “Ja, wat voor werk doe je?” ”Ik ben psycholoog, dat staat toch op het bordje op de voordeur?” “Ja, maar, je bent altijd thuis.” “Ik studeer, om dat artikel te kunnen schrijven.”  Onbegrijpelijk voor een puber.

Mijn moeder doet het huishouden en gaat soms bij andere mensen ook nog schoonmaken of ze gaat poseren op de kunstacademie. Ik moet meehelpen: afwassen, strijken, de trappen stofzuigen en de badkamer soppen. Ik heb een krantenwijkje en breng folders rond op de fiets. Ik val van de trapleer bij het ramen zemen, omdat ik moe ben en slecht eet. Ik volg een dansvakopleiding. En Pappa leest de krant of ratelt op zijn oude schrijfmachine. Loopt vloekend door het huis als hij een pen kwijt is. Studeert.  In mijn ogen doet hij niets.

Ik zoek een wc, heb buikkramp, moet me verschonen. Ik geneer me, omdat ik een tampon in het vuilbakje gooi alsof ik een bewijs van mijn bloeiende vrouw-zijn wil achterlaten tussen al die oude mensen. Ik ben bang dat iedereen ruikt dat ik ongesteld ben. Eigenlijk wil ik weg. Ik verlang naar de frisse winterwind buiten. Ik schaam me, omdat ik mijn vader achter die afgesloten deuren ga opsluiten. Ik voel me schuldig, want ik ben de dochter die het nooit, nooit, nooit goed doet.

“Pappa, ik heb een 9 voor dat proefwerk” “En wat had je dan fout?”

“Pappa, heb je me zien dansen?” “Ja, je kon je evenwicht niet bewaren”

“Pappa, ik ga trouwen!” “En hoe ga je dan mijn naam doorgeven?”

 “Pappa, ik kan niet zwanger worden” “Je hebt zeker niet alles geprobeerd?”

“Pappa, je kunt niet bij mij in huis komen wonen” “Maar daar is een dochter toch voor”  

Terug in het kamertje ruikt het sterk naar ongewassen oude man. Ik ga toch maar roken, al was het maar om de stank te maskeren. Pappa zit nog steeds zwijgend niets te doen. Stilte. Wat is het in die ruimte oorverdovend stil.

Als Pappa zit te tikken op zijn studeerkamer moeten we stil zijn. Als pappa de krant leest in zijn stoel bij de kachel moeten we stil zijn. Als Pappa naar GBJ  Hilterman of naar een concert luistert, sluipen we door het huis. En vooral als Pappa aan het woord is, als hij oreert, vloekt, telefoneert of een grap vertelt, zijn we stil.

De – in mijn ogen veel te jonge – dokter komt binnen, noemt zijn naam, steekt zijn hand uit. Mijn vader aarzelt, kijkt naar zijn eigen handen. Hoe was dat ook al weer,  welke hand moet je geven, kiest uiteindelijk toch zijn rechterhand. “Weet u waarom u hier bent” is de eerste vraag. Mijn vader denkt lang na, de dokter wacht geduldig. Dan: “Ik heb klaarblijkelijk psychotische angsten.” “Waarvoor?” Weer die lange stilte, de dokter kijkt belangstellend, ik zou willen huilen. “Voor alles” zegt mijn vader voorzichtig. “Voor het bestaan”.

De dokter verzoekt om meer informatie, maar er komen geen antwoorden meer. Ik doe mijn best het hele leven van mijn vader te beschrijven in 5 minuten.

Joods gezin. Veel oudere zuster. Geen geld om te studeren. Oorlog. Ouders gedeporteerd.  Onderduiken met vals persoonsbewijs. Overtuigd communist. Bezwangert  meteen na de oorlog een alleenstaande moeder. Eerste eigen kind, een jongen, na 5 dagen gestorven. Alsnog studeren, promoveren. Na 3 jaar en veel moeite toch nog een dochter. Geen betaald werk. Geen vrienden. Schrijft boze brieven naar de krant. Schrijft gedichten en hoorspelen. Altijd armoede. Kortstondig voorzitter van de NVSH. Verschillende vriendinnen tijdens het huwelijk. Zuster, de laatste vriendin en ex-vrouw in een tijdsspanne van 2 jaar gestorven. Ontgoocheld toen het communisme niet zaligmakend bleek. Hoogbegaafd. Paranoïde. Oud. Eenzaam.

De dokter nodigt mijn vader uit om mee te gaan voor verder onderzoek. Pappa staat op en zonder nog naar me te kijken, loopt hij met vreemde stijve stappen van me weg.

danseres met pensioen

“Kunnen we nu voor eens en altijd een afspraak maken?” vraagt ze. “Nee” zeg ik, “Niet voor altijd. Ik kan van gedachten veranderen.. toch?” Ze monkelt wat na. “Daar hou ik niet van” moppert ze. “Ik wil weten waar ik aan toe ben. Ik wil me kunnen focussen op wat er moet gebeuren. Ik heb discipline nodig en die kan ik alleen maar opbrengen als ik weet dat het noodzakelijk is.”

Aaah… nou snap ik het. Deze tanige, oudere dame tegenover me is de Danseres in mij. Degene die ‘s avonds in bed tegen me foetert: “Je hebt wéér te veel gegeten! Morgenochtend heb je spijt en sta je bijna te huilen op de weegschaal, want je zult zien dat je bent aangekomen”.  Die ‘s morgens zachtjes murmelt: “Moet jij niet trainen? Je wil toch in shape blijven? Zou je niet je matje uitrollen en je oefeningen doen?”  Die me overdag regelmatig toebijt: “Loop eens rechtop, je wandelt rond als een oude vrouw ”.  En vooral degene die voortdurend roept dat ik mijn buikspieren moet aanspannen, zelfs als ik zit te schrijven en dat ik vooral orde en regelmaat in mijn leven en mijn eetpatroon moet brengen…. De Danseres.

Vanaf mijn vierde jaar is ze bij me, vanaf die keer dat ik bij Pappa op schoot een balletvoorstelling zag. Ik wist het onmiddellijk: dat was mijn toekomst met zo’n rokje dat wijd uitstaat aan je billen, met die armen die vleugels leken, met die glimdingetjes in opgestoken haar, met die muziek…. Ik zou later ballerina worden! Thuis ging ik vast oefenen en ik wou op ballet. “Dit kind is echt te jong voor balletles, ze mag komen als ze acht is” zei de balletjuf, die héél verantwoord bezig was. Omdat ik 2 jaar lang vastbesloten bleef zeuren, mocht ik bij uitzondering iets eerder komen meedoen. Zes was ik toen. De barre was te hoog, ik hield me vast aan een paaltje. De Juf was een aanhanger van de Duitse Ausdruck Tanz, met veel ruimte voor huppelen op muziek, maar ik vond dat geen echt ballet. Op het toneel was ik dwarrelend herfstblad en matroosje en harlekijn en in de laatste  voorstelling die ik bij die balletschool meedeed, heb ik mijn eigen versie van de stervende zwaan gedanst, maar niet in een tutu: ik was 8 jaar oud en verbeeldde de dood van een mus.  

Omdat ik gedisciplineerd 3x per week alleen met de tram naar balletles ging, stelde mijn Vader me voor om te auditeren voor een echte vakopleiding in Den Haag. Hoopvol stapte ik de eerste schooldag de studio in, nu ging het dan toch gebeuren, dat ballet. Wat een deceptie: alles héél langzaam en héél netjes en vooral: saai! Nooit eens een zwiertje met een arm als extraatje of een aanvullend knikje met het hoofd. (Voor de kenners van ballettechnieken onder ons: ik leerde een ouderwetse Engelse balletstijl.  Very neat and clear.)

Het toneel op? “No, I’m awfully sorry, but that is not allowed” zei Miss Adams, de keurige Engelse balletjuf. Hoewel, soms komen dromen toch een beetje uit. Het Nederlands Ballet zou voor de televisie “Les Caprices du Cupidon” uitvoeren en ze wilden een klein meisje als Cupido. Ik werd aangewezen om auditie te doen. Ultieme Droomwensvervulling! Ik ben de uitverkorene! Ik ben 11 jaar en ik dans de titelrol! Ik heb een solo! Helaas krijg ik geen tutu, je kunt kennelijk niet alles hebben. Ik droeg een klein wit jurkje en vleugeltjes op m’n rug die gemeen pijn deden. Maar wat was het allemaal heerlijk! Dit was Echt Ballet!

“Je kan naar het gymnasium, als je dat wilt” zei mijn vader “met jouw hersens kun je later naar de universiteit – je mag best stoppen met die balletopleiding”. Hij maakte zich ongerust dat ik me intellectueel onvoldoende zou ontwikkelen.  Maar ik kon niet meer terug, ik deed al die danseressendingen die ik later mijn studenten zou verbieden. Ik viel van een trap en ging gewoon naar balletles. Ik liet mijn beide voeten tegelijk opereren om op spitzen te kunnen staan. Ik ging niet naar feestjes, ik leerde niet zwemmen of schaatsen. Ik wilde nou eenmaal Danseres zijn.

Na negen jaar opleiding behaalde ik een dansdiploma, maar dat bleek geen garantie voor een baan bij een balletgezelschap. Ik was namelijk uitgegroeid tot een lekkere meid, met billen, heupen en borsten. “Dat past niet in een tutu” vertelden ze me. Ik was 17 en ik was dik. Nee, voor het Lido in Parijs was ik niet te zwaar, daarvoor was ik te klein. Voor de toneelschool was ik trouwens te jong. Een rol als dochter in de musical Anatevka ging aan mij voorbij, want daarvoor vond men mij te groot. Voor revuemeisje voelde ik me eigenlijk te slim.

Zo zwoegde ik me door mijn carrière als Danseres, nergens daar waar ik echt zou willen zijn en toch ging ik maar door. Ik gaf les,ook bijna 30 jaar aan een dansacademie, ik speelde in toneelstukken en musicals en in een paar films, ik trad op met mijn eigen dansgroepje, oh ja, ik deed van alles…. Maar ik danste nooit in een tutu. Die droom is niet uitgekomen, hoe hard ik ook gewerkt heb.

“Ja, dat hoort er nou eenmaal bij” zegt de Danseres in mij. “Blessures en blaren en blauwe plekken. En die kleine kneuzingen in je zelfvertrouwen, audities doen en afgewezen worden, dat zijn onvermijdelijke onderdelen van het dansvak. Maar altijd op tijd komen op een repetitie. Doen wat je opgedragen wordt en niet klagen. Les blijven nemen. Volhouden. Vergeet niet dat hoe ouder je wordt, des te harder je moet werken. Dus, hou op met dat gejammer en aan de slag! Trainen en dieet, net als vroeger.”  

HO, stop. Even nadenken.

“Lieve Danseres…” begin ik. “In mijn gedachten kan ik elke beweging uitvoeren, ik weet nog altijd hoe het zou moeten, ik voel nog steeds wat ik wil uitdrukken maar… mijn lijf houdt me tegen, het gaat gewoon niet meer. Ik denk…..” wat is dit moeilijk om te zeggen… “ik ben er van overtuigd…., dat je met pensioen moet gaan.” Pffff. Daar. Het is er uit.

Mijn danseres kijkt me vol ongeloof aan. “Wat? Ophouden? Ben je vergeten dat dansen niet zomaar een ding is, nee, het is pure noodzaak! Het is als ademhalen, je kunt niet zonder! Wil je nooit meer dat genot ervaren als je optreedt of die euforie voelen als alle bewegingen precies zijn gelukt? Wil je niet meer geloven dat je de zwaartekracht kunt overwinnen? Niet meer die energie voelen stromen door je lichaam? Wil je jouw eigen intense verlangen om te dansen niet meer delen met een publiek?” De danseres in mij houdt van een beetje drama,  maar ze heeft gelijk: zo was het. Ik danste omdat het mijn passie was, omdat ik los kwam van de wereld als ik danste, omdat er niets anders leek te bestaan dan Dans.

Maar het was ook hard werken. Ik was zo ambitieus, ik wilde altijd de beste zijn en ik bleef voortdurend mijn eigen grenzen verleggen. En dat gaat niet meer, sommige onderdelen van mijn lichaam, mijn instrument, zijn versleten.“Ha!” roept de danseres sarcastisch, “Dus dat is het! Je loopt weg voor de moeite die het kost! Lafaard! Je bent gewoon te lui! Je hebt geen enkel doorzettingsvermogen. Wat nou Passie? Jij wilt met pensioen, omdat je niet meer wil trainen om lenige hamstrings te houden. Je bent te gemakzuchtig om in redelijke conditie te blijven. Zeker ook geen dagelijkse buikspieroefeningen meer? Gaan we gezellig vet worden?”

Niet zo eenvoudig, dit interne gesprek. Maar het is dan ook een heftig en emotionele beslissing. Uiteindelijk moet ze toegeven dat het een redelijk besluit is. “Je bent toch te dik” zegt ze met een snikje. “Daar blijf ik de rest van mijn leven op letten, ook al ben ik met pensioen. Ik kan niet anders.”

“Doe maar” antwoord ik berustend. “Ik ben er aan gewend.”

overpeinzing uit 2009

Ik ben op een koude februari middag in het oude stadje vlakbij mijn dorp van vroeger. Hier liepen wij, mijn Geliefde en ik, over het marktplein, langs de haven, in de smalle straatjes. Zoekend naar de juiste winkels, die ene visboer die verse tonijn verkocht of de perfecte spijkerbroekenzaak.  Daar, op de hoek, dronken we espresso in de winter en haalden we ijs in de zomer. In dat restaurantje hebben eens gegeten en besloten dat het niet de moeite waard was. Daarachter ontdekten we een boetiekje met een klein aanbod waanzinnig mooie design schoenen. In dat inhammetje kochten we de sigaartjes die nergens anders te krijgen waren.  In het poortje hebben we staan zoenen, omdat het ’t Vrijpoortje heet. En hier, hier was de broodje-kroket plek.

Ik ben weer hier, in het gezelschap van mensen die ik toen nog niet kende. Die mijn Geliefde niet gekend hebben. Uitgerekend hier willen ze naar binnen, voor broodjes en koffie. Ik loop gewoon mee, ik vertel niet dat ik het hier zo goed ken. Niet naar links kijken, niet kijken naar dat ene tafeltje bij het raam. Broodje kroket en een sigaartje. Wat een geweldige geurcombinatie.

Het ziet er hier een beetje anders uit. Is het interieur vernieuwd? Mijn gezelschap kiest na enig overleg de grote ronde tafel, die tafel die veel te groot was voor ons tweeën, die stond er toen ook al en we zaten er nooit. Er worden uitsmijters besteld en thee. De conversatie is geanimeerd. Ik babbel dapper mee, geen kroket bestellen, niet doen, neem maar soep of een tosti.

Ik moet wel dringend roken. Dat mag natuurlijk nergens, hier. Niets is meer zoals het vroeger was, dat weet ik. Ik vlucht naar buiten, naar het terras. De zonwering is naar beneden, grappig, midden in de winter. In plaats van die slechtzittende stoelen en wankele tafeltjes, staan er nu comfortabele fauteuils. En er zijn kachels aan, wat een luxe!

Ik zak tevreden weg in de hoek van een bank, recht in de warmtestraling. Ik ben de enige die daar zit te roken met uitzicht op het plein. Hee, de delicatessenwinkel is weg. Logisch, dit is geen stadje voor dure kaasjes of exquise chocolade, dit is meer een hamburger en braadworst omgeving. De antiquair is er nog wel. Zouden ze van die mooie oude granaten oorbellen hebben? Misschien is de winkel open…. Gelukkig, die goeie schoenenzaak is er nog. En de visboer is nu een restaurantje… Ach, daar loopt die vriendelijke man die de zelfontworpen leesbril gemaakt heeft… wat een gedoe was dat… uiteindelijk wel gelukt…. Wat is het hier toch leuk, wat kom ik hier graag…. Dat is een heel zielig assortiment plantjes in dat rekje… o, nee, dat hoort bij het supermarktje, er is hier immers geen bloemenzaak…. Wat een foeilelijke jurken zie ik daar in de etalage, dat is toch wel heel ouderwets en truttig…. Zou die gekke winkel hierachter met al dat kristal er nog zijn? … Wat zit ik hier fijn… Lekker buiten, sigaretje, kacheltje aan, heerlijke bank.

Dat zal Geliefde leuk vinden, zo’n prettige rookplek. Dat moet ik straks thuis meteen vertellen.

…..

Zo zit ik in mijn hoekje, aan het pleintje van dat oude stadje, te huilen. Ik was even vergeten dat hij al 4 jaar dood is.